Ինչպե՞ս է միկրոբիոմը կառավարում մեր մարզվելու մոտիվացիան

Ֆիզիկական ակտիվության օգտակարության մասին գիտեն բոլորը՝ սկսած սրտանոթային համակարգի ամրապնդումից մինչև նյութափոխանակության կարգավորում և հոգեկան առողջության բարելավում: Սակայն կա մի հանելուկ, որը տասնամյակներ շարունակ զբաղեցնում է նյարդաբաններին, սպորտային բժիշկներին և հոգեբաններին. ինչո՞ւ է որոշ մարդկանց համար մարզումը բնական պահանջմունք և հաճույք, իսկ մյուսների համար՝ անտանելի ծանր, գրեթե անհաղթահարելի պարտականություն:

Վերջին շրջանի հեղափոխական հետազոտությունները ապացուցում են, որ այս հարցի պատասխանը պետք չէ փնտրել միայն «կամքի ուժի» կամ բնավորության գծերի մեջ: Այս փաստը վկայում է այն մասին, որ մեր մարմնի ներսում գործում է բարդ և բազմաշերտ «ղեկավարման վահանակ», որը ղեկավարվում է մեր աղիքներում բնակվող տրիլիոնավոր մանրէները՝ միկրոբիոմը: Այս բացահայտումը խոսում է նրա մասին, թե ինչպես է ներքին էկոհամակարգը թելադրում մեր վարքագիծը և ընտրությունը:

Միկրոբիոմի գաղտնի ուժը. Nature-ի աղմկահարույց հետազոտությունը

2022 թվականի վերջին հեղինակավոր Nature ամսագրում հրապարակվեց մի հետազոտություն, որը հիմնովին փոխեց գիտական հանրության պատկերացումները ֆիզիկական մոտիվացիայի մասին: Փենսիլվանիայի համալսարանի Պերելմանի բժշկական դպրոցի (Penn Medicine) հետազոտողները՝ դոկտոր Քրիստոֆ Թայիսի գլխավորությամբ, ձեռնարկեցին մի հավակնոտ նախագիծ՝ պարզելու, թե որ գործոններն են իրականում որոշում մարզումների նկատմամբ հակումը և դիմացկունությունը:

Գիտնականները հետազոտեցին լաբորատոր մկների հազարավոր առանձնյակների՝ մանրակրկիտ վերլուծելով նրանց գենոմը, արյան բիոքիմիական կազմը, նյութափոխանակության արագությունը և վարքագծային առանձնահատկությունները: Արդյունքները սենսացիոն էին. ոչ գենետիկական նախատրամադրվածությունը, ոչ մկանային կառուցվածքը և ոչ էլ սննդի կալորիականությունը չէին հանդիսանում վճռորոշ գործոն: Ամենաճշգրիտ կանխատեսումը, թե որ մուկը որքան ժամանակ կվազի վազքուղու վրա կամ որքան հաճախ կօգտվի վազքի անիվից, տալիս էր բացառապես աղիքային միկրոբիոմի կազմը:

Գիտական մեխանիզմը. «Աղիք-Ուղեղ» կապի նոր ուղին

Այս երևույթի կենսաբանական հիմքերը հասկանալու համար գիտնականները կիրառեցին հակաբիոտիկների լայն սպեկտր՝ մկների աղիքային բակտերիաները ժամանակավորապես վերացնելու համար: Արդյունքը ցնցող էր. միկրոբիոմից զրկված մկների վազելու ունակությունը կրճատվեց շուրջ 50%-ով: Էական է այն փաստը, որ մկները ֆիզիկապես հիվանդ կամ թույլ չէին. նրանք պարզապես կորցրել էին վազելու «ցանկությունը»:

Հետազոտությունը բացահայտեց մի բարդ բիոքիմիական շղթա, որն ուղիղ կապ է հաստատում մարսողական համակարգի և ուղեղի մոտիվացիոն կենտրոնների միջև.

1. Միկրոբային մետաբոլիտներ. (Ճարպաթթուների ամիդներ — FAA)

Աղիքային որոշակի բարենպաստ բակտերիաներ (մասնավորապես՝ Eubacterium rectale և Coprococcus eutactus) մարսողության ընթացքում արտադրում են քիմիական միացություններ, որոնք կոչվում են ճարպաթթուների ամիդներ (Fatty Acid Amides - FAA): Այս նյութերը հանդես են գալիս որպես յուրօրինակ քիմիական «նամակներ», որոնք աղիքներից ուղարկվում են դեպի նյարդային համակարգ:

2. Զգայական նեյրոնների խթանում և CB1 ընկալիչներ

Այս ամիդները ակտիվացնում են աղիքների պատերում գտնվող զգայական նյարդային վերջույթները: Այս նեյրոնները հարուստ են կանաբինոիդային CB1 ընկալիչներով: Երբ FAA-ները կապվում են այս ընկալիչների հետ, նյարդային ազդակը հաղորդվում է դեպի ողնուղեղ, իսկ այնտեղից՝ ուղիղ գլխուղեղ:

3. Դոպամինային «պարգևատրումը» և զոլավոր մարմինը

Երբ աղիքներից եկող ազդանշանը հասնում է ուղեղի հատուկ հատվածին՝ զոլավոր մարմնին (striatum), այն խթանում է դոպամինի արտազատումը ֆիզիկական ակտիվության ընթացքում: Դոպամինը այն նյարդահաղորդիչն է, որը պատասխանատու է հաճույքի, պարգևատրման և մոտիվացիայի համար:

Սովորական պայմաններում մարզումը պետք է բարձրացնի դոպամինի մակարդակը՝ ստեղծելով բավարարվածության զգացում: Սակայն, եթե միկրոբիոմը խաթարված է, այս շղթան կտրվում է: Ուղեղը չի ստանում անհրաժեշտ «խթանը», դոպամինի մակարդակը մնում է ցածր, և մարզումը վերածվում է հոգնեցուցիչ ու ձանձրալի գործընթացի:

«Վազորդի էյֆորիան» (Runner’s High). Միկրոբային տեսանկյուն

Մարզիկները հաճախ նկարագրում են «վազորդի էյֆորիան»՝ երկարատև ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունից հետո առաջացող թեթևության, անցավության և երջանկության վիճակը: Տասնամյակներ շարունակ գիտությունը սա բացատրում էր բացառապես էնդորֆինների արտադրությամբ: Սակայն Քրիստոֆ Թայիսի և իր թիմի բացահայտումը հուշում է, որ առանց առողջ աղիքային միկրոբիոմի աջակցության, այս վիճակին հասնելը գրեթե անհնար է:

Միկրոբները կարծես «թույլտվություն» են տալիս ուղեղին՝ վայելելու ֆիզիկական տառապանքը և այն վերածելու հաճույքի: Սա նշանակում է, որ մեր դիմացկունությունը ոչ միայն թոքերի կամ մկանների հզորության հարց է, այլև մեր ներքին մանրէների արդյունավետ աշխատանքի:

Ինչո՞ւ է սա հեղափոխական մարդկանց համար

Թեև հիմնական փորձերն իրականացվել են կրծողների վրա, մարդու և մկան «աղիք-ուղեղ» առանցքի մեխանիզմները զարմանալիորեն նման են: Սա նոր դարաշրջան է բացում անհատականացված բժշկության և սպորտային գիտության համար.

1. Պայքար նստակյաց կյանքի դեմ

Շատ մարդիկ, ովքեր չեն կարողանում ստիպել իրենց մարզվել, հաճախ բախվում են հասարակական պարսավանքի կամ ինքնաքննադատության՝ կամքի ուժի բացակայության պատճառով: Սակայն, եթե խնդիրը միկրոբիոմի մեջ է, ապա լուծումը ոչ թե «ինքնախարազանումն» է, այլ աղիքային էկոհամակարգի վերականգնումը:

2. «Մոտիվացիոն պրոբիոտիկներ»

Ապագայում հնարավոր է ստեղծել նպատակային պրոբիոտիկներ, որոնք կպարունակեն հենց այն բակտերիաները, որոնք արտադրում են FAA-ներ: Սա կարող է օգնել մարդկանց ավելի հեշտությամբ ներգրավվել ֆիզիկական ակտիվության մեջ և պահպանել այն երկարաժամկետ հեռանկարում:

3. Հակաբիոտիկների զգուշավոր օգտագործում

Հետազոտությունը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ հակաբիոտիկների անհարկի կամ հաճախակի օգտագործումը կարող է ունենալ հեռահար բացասական հետևանքներ՝ ընդհուպ մինչև կենսական էներգիայի և մոտիվացիայի անկում:

Ինչպե՞ս «մարզել» ձեր միկրոբիոմը այսօր

Մինչ գիտական լաբորատորիաները աշխատում են նոր սերնդի հավելումների վրա, դուք կարող եք օգնել ձեր բակտերիաներին դառնալ ձեր մոտիվացնողը սպորտում.

Բազմազանություն սննդակարգում. Որքան շատ տեսակի բուսական սնունդ (բանջարեղեն, մրգեր, ընդեղեն) եք օգտագործում, այնքան ավելի բազմազան և առողջ է ձեր միկրոբիոմը: Թիրախավորեք շաբաթական առնվազն 30 տարբեր բուսական մթերք:
Բջջանյութը որպես վառելիք. Բարենպաստ բակտերիաները սնվում են բջջանյութով (fiber): Ամբողջական հացահատիկները (հաճար, ձավար, վարսակ, հնդկաձավար, սև բրինձ...), լոբազգիները և թարմ բանջարեղենը նրանց համար լավագույն «վառելիքն» են՝ FAA-ներ արտադրելու համար:
Ֆերմենտացված մթերքներ. Կեֆիրը, բնական յոգուրտը, կիմչին կամ թթու դրած կաղամբը հարստացնում են ձեր աղիքները կենդանի կուլտուրաներով, որոնք կարող են բարելավել ազդանշանների հաղորդումը դեպի ուղեղ:
Խուսափեք ուլտրա-վերամշակված սննդից. Արհեստական քաղցրացուցիչները, էմուլգատորները և չափից ավելի շաքարը ճնշում են այն բակտերիաներին, որոնք պատասխանատու են ձեր էներգիայի և մոտիվացիայի համար:

Եզրակացություն

Մարդու օրգանիզմը միասնական և փոխկապակցված համակարգ է: Հասկանալով, որ մարզվելու ցանկությունը ոչ թե միայն «գլխի մեջ» է, այլ նաև «աղիքների», մենք կարող ենք փոխել մեր մոտեցումը սեփական առողջության հանդեպ: Միկրոբիոմի մասին հոգ տանելը կարող է լինել հենց այն բացակայող օղակը, որը ձեզ կօգնի սիրել շարժումը և քաղել ֆիզիկական ակտիվության բարի պտուղները:

Microbiome Armenia — Գիտահեն տեղեկություն միկրոբիոմի և առողջության մասին

BiomoCare — Առողջությունը սկսվում է միկրոբիոմից

Գիտական աղբյուրներ (References)

Nature (2022). "A microbiome-dependent gut-brain pathway regulates motivation for exercise." Dohnalová, L., Lundgren, P., Carty, J.R.E., et al. Nature 612, 739–747․
National Institutes of Health (NIH). "Gut microbes may affect motivation to exercise." NIH Research Matters.
ScienceDaily. "The gut-brain connection: How intestinal bacteria influence physical activity." (2022).
Penn Medicine News. "Penn Study Finds Gut Microbiome Can Boost Motivation to Exercise." Perelman School of Medicine.
The New York Times. "Is Your Microbiome Making You Lazy?"

Ծուլությո՞ւն, թե՞ բիոքիմիա. Ինչպե՞ս է աղիքային միկրոբիոմը կառավարում մարզվելու մեր մոտիվացիան