Միկրոբիոմ և քաղցկեղ. Հիվանդության պատճառագիտությունից մինչև բուժման նոր հորիզոններ

Վերջին տասնամյակում բժշկության և կենսաբանության ամենահեղափոխական բացահայտումներից մեկը մարդու օրգանիզմի և նրա «բնակիչների»՝ միկրոբիոտայի միջև առկա բարդ ու բազմաշերտ կապի բացահայտումն է։ Եթե նախկինում բակտերիաները դիտարկվում էին հիմնականում որպես վարակների հարուցիչներ, ապա այսօր մեր աղիքներում, մաշկի վրա և լորձաթաղանթներում բնակվող տրիլիոնավոր մանրէները կազմում են մի «անտեսանելի օրգան», որն առանցքային դեր ունի առողջության պահպանման և բազմաթիվ հիվանդությունների, այդ թվում՝ քաղցկեղի զարգացման գործում։

«Քաղցկեղի համաշխարհային զեկույցի» (World Cancer Report) տվյալների հիման վրա փորձենք հասկանալ, թե ինչպես է միկրոբիոմն ազդում ուռուցքների առաջացման, կանխարգելման և բուժման արդյունավետության վրա։

Միկրոբիոմի և տիրոջ «երկխոսությունը»

Մարդու աղիքային միկրոբիոտան ստատիկ համակարգ չէ։ Այն մշտապես ձևավորվում և փոփոխվում է սննդակարգի, դեղորայքի (հատկապես հակաբիոտիկների) և շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցությամբ։ Այս գործընթացի կենտրոնում տիրոջ իմունային համակարգն է։

Բնականոն վիճակում մեր լորձաթաղանթները և էպիթելային բջիջները հանդես են գալիս որպես ամուր պատնեշ՝ թույլ չտալով բակտերիաներին և նրանց արտադրած տոքսիններին թափանցել արյան հոսք։ Սակայն, երբ տեղի է ունենում դիսբիոզ (միկրոբային հավասարակշռության խախտում), որոշ ախտածին մանրէներ սկսում են քայքայել պաշտպանիչ լորձաշերտը։ Սա բերում է «արտահոսող աղիքի» սինդրոմին, երբ բակտերիալ բաղադրիչները ներթափանցում են հյուսվածքներ՝ առաջացնելով քրոնիկական բորբոքում։ Հենց այս քրոնիկական բորբոքումն էլ հանդիսանում է նեոպլաստիկ տրանսֆորմացիաների (ուռուցքային բջիջների առաջացման) գլխավոր խթանիչներից մեկը։

Helicobacter pylori. մանրէ, որը կարող է բարձրացնել քաղցկեղի ռիսկը

Միկրոբիոմի և քաղցկեղի կապի ամենահայտնի օրինակներից մեկը Helicobacter pylori բակտերիան է։ Այն կարող է ապրել ստամոքսի թթվային միջավայրում և երկար տարիներ առաջացնել լորձաթաղանթի բորբոքում։

Բոլոր մարդկանց մոտ H. pylori-ն քաղցկեղ չի առաջացնում։ Սակայն որոշ դեպքերում երկարատև բորբոքումը կարող է վնասել ստամոքսի լորձաթաղանթը և բարձրացնել ստամոքսի քաղցկեղի ռիսկը։ Այդ պատճառով այն դասակարգվել է որպես քաղցկեղածին գործոն։

Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ քաղցկեղի կանխարգելումը ոչ թե բուժումն է, այլ ռիսկի գործոնների վաղ հայտնաբերումը։ Օրինակ, H. pylori-ի հայտնաբերումը և ճիշտ բուժումը կարող են նվազեցնել ստամոքսի քաղցկեղի ռիսկը, հատկապես բարձր ռիսկ ունեցող մարդկանց մոտ։

Նման կապ ուսումնասիրվել է նաև Salmonella Typhi-ի երկարատև բակտերիակրության և լեղապարկի քաղցկեղի միջև կապը։ Նման մանրէներ կարող են երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ ոչ միայն մարսողության, այլ նաև քաղցկեղի ռիսկի վրա։

Կոլորեկտալ քաղցկեղ և աղիքային «դիսբակտերիոզ»

Ի տարբերություն ստամոքսի քաղցկեղի, հաստ աղիքի (կոլորեկտալ) քաղցկեղի դեպքում մենք գործ ունենք ոչ թե մեկ հարուցիչի, այլ ամբողջական միկրոբային համակարգի փոփոխության հետ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ կոլորեկտալ քաղցկեղով հիվանդների մոտ նկատվում է Fusobacterium nucleatum, Porphyromonas և Escherichia coli որոշ շտամների կտրուկ աճ։

Այս բակտերիաները ոչ միայն բորբոքում են առաջացնում, այլև ազդում են մետաբոլիզմի վրա։ Օրինակ, եթե առողջ միկրոբիոմը մանրաթելերից արտադրում է օգտակար կարճ շղթայով ճարպաթթուներ (ինչպիսին է բուտիրատը), ապա դիսբիոզի պայմաններում ակտիվանում են այնպիսի մանրէներ, որոնք սպիտակուցներից և ճարպերից սինթեզում են երկրորդային լեղաթթուներ և տոքսիններ, որոնք ուղղակիորեն վնասում են ԴՆԹ-ն։

Քաղցկեղ մարսողական համակարգից դուրս. Լյարդ, կրծքագեղձ և թոքեր

Միկրոբիոմի ազդեցությունը չի սահմանափակվում միայն աղիքներով։ Գոյություն ունի այսպես կոչված «աղիք-լյարդ» առանցքը։ Քանի որ լյարդը աղիքներից եկող արյան առաջին «ֆիլտրն» է, այն մշտապես ենթարկվում է բակտերիալ մետաբոլիտների ազդեցությանը։ Երբ աղիքային պատնեշը թուլանում է, լյարդ են հասնում մեծ քանակությամբ տոքսիններ, ինչը խթանում է քրոնիկ բորբոքումը և նպաստում հեպատոցելուլյար կարցինոմայի զարգացմանը։

Ավելի զարմանալի է կապը կրծքագեղձի քաղցկեղի հետ։ Պարզվում է, որ որոշ աղիքային բակտերիաներ կարող են ազդել օրգանիզմում էստրոգենների մակարդակի վրա։ Նրանք կարող են վերակտիվացնել այն էստրոգենները, որոնք լյարդը փորձել է հեռացնել օրգանիզմից, և դրանք նորից ներծծվում են արյան մեջ։ Էստրոգենի բարձր մակարդակը կրծքագեղձի քաղցկեղի հիմնական ռիսկի գործոններից է։

Միկրոբիոմը որպես «ներքին դեղագործ»

Թերևս ամենահեռանկարային բացահայտումը վերաբերում է քաղցկեղի բուժմանը։ Միկրոբիոմը կարող է հանդես գալ որպես «միկրոբային դեղագործ», որը փոփոխում է քիմիոթերապևտիկ դեղերի ազդեցությունը։

• Տոքսիկություն. Իրինոտեկան դեղամիջոցը կարող է դառնալ խիստ թունավոր աղիքների համար, եթե որոշակի բակտերիաներ վերակտիվացնեն դրա քայքայված ձևը։
• Անարդյունավետություն. Որոշ բակտերիաներ կարող են ուղղակիորեն «ուտել» կամ քայքայել դեղամիջոցը (օրինակ՝ գեմցիտաբինը), նախքան այն կհասնի ուռուցքին։
• Իմունոթերապիա. Վերջին տարիների գլխավոր սենսացիան այն է, որ ժամանակակից իմունոթերապիայի (PD-1/PD-L1 արգելակիչներ) հաջողությունը կախված է հիվանդի աղիքային միկրոբիոմից։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն հիվանդները, որոնք ունեն հարուստ և բազմազան միկրոբիոտա, շատ ավելի լավ են արձագանքում բուժմանը։ Ավելին, եթե բուժմանը արձագանքող հիվանդի միկրոբիոմը փոխպատվաստվում է մկներին, վերջիններիս մոտ ևս իմունոթերապիան սկսում է ավելի լավ աշխատել։

Ի՞նչ կարող ենք անել այսօր. Կանխարգելում և ապագայի տեսլական

Թեև միկրոբիոմի հետազոտությունները դեռ շարունակվում են, արդեն իսկ կան հստակ ուղղություններ, որոնք կարող են օգնել քաղցկեղի դեմ պայքարում.

1. Սննդակարգի վերանայում. Սննդային մանրաթելերով (բջջանյութով) հարուստ սնունդը ոչ միայն լավացնում է մարսողությունը, այլև կերակրում է «լավ» բակտերիաներին, որոնք արտադրում են հակաքաղցկեղային նյութեր։
2. Զգուշավորություն հակաբիոտիկների հարցում. Հակաբիոտիկների անտեղի օգտագործումը քայքայում է միկրոբային բազմազանությունը, ինչը կարող է թուլացնել օրգանիզմի բնական հակաուռուցքային պաշտպանությունը և նվազեցնել հետագա բուժման արդյունավետությունը։
3. Պրոբիոտիկներ և պրեբիոտիկներ. Թեև դեռ վաղ է խոսել «քաղցկեղի դեմ հաբերի» մասին, սակայն որոշակի կենդանի բակտերիալ շտամների կիրառումը որպես օժանդակ թերապիա խոստումնալից է։
4. Վաղ հայտնաբերում. Մոտ ապագայում հնարավոր կլինի աղիքային միկրոբիոմի անալիզի միջոցով հայտնաբերել քաղցկեղի նախանշանները շատ ավելի վաղ, քան դա հնարավոր է անել այսօրվա մեթոդներով։

Եզրակացություն

Միկրոբիոմը մեր օրգանիզմի անբաժանելի մասն է, և նրա հետ «հաշտ» ապրելը առողջության գրավականն է։ Քաղցկեղի դեմ պայքարը այլևս չի սահմանափակվում միայն ուռուցքային բջիջների վրա ազդելով. այն պահանջում է ամբողջական մոտեցում, որտեղ մեր ներսի տրիլիոնավոր մանրէները կարող են դառնալ մեր հզորագույն դաշնակիցները։

Microbiome Armenia — Գիտահեն տեղեկություն միկրոբիոմի և առողջության մասին
BiomoCare — Առողջությունը սկսվում է միկրոբիոմից

Գրականության ցանկ (References)

1. Bullman, S., et al. (2017). Analysis of Fusobacterium nucleatum induces neoplasia and promotes tumor metastasis. Science, 358(6369), 1443–1448.
2. Garrett, W. S. (2015). Cancer and the microbiota. Science, 348(6230), 80–86.
3. Gopalakrishnan, V., et al. (2018). Gut microbiome modulates response to anti-PD-1 immunotherapy in melanoma patients. Science, 359(6371), 97–103.
4. Wild, C. P., Weiderpass, E., & Stewart, B. W. (Eds.). (2020). World Cancer Report: Cancer Research for Cancer Prevention. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer.